Fort Bema Ostrołęka

W Ostrołęce, przy ulicy Warszawskiej, stoi jeden z najbardziej nietypowych pomników w Polsce – mauzoleum poświęcone wyłącznie jednej bitwie powstania listopadowego. Forty Bema to miejsce, gdzie historia splata się z dramatem budowy trwającej ponad osiemdziesiąt lat, a sama lokalizacja – ziemny fort otoczony fosą – dodaje całości szczególnego klimatu.

Nazwa nie jest przypadkowa. To właśnie tutaj, podczas bitwy pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku, stanęły baterie artylerii generała Józefa Bema. Później Rosjanie wykorzystali to miejsce budując w latach 80. XIX wieku fort jako część systemu nadnarewskich twierdz. A w dwudziestoleciu międzywojennym postanowiono wznieść tu pomnik upamiętniający setną rocznicę powstańczej bitwy.

Historia budowy pełna przeszkód

Projekt autorstwa Romualda Zerycha i Borysa Zinserlinga wygrał konkurs w 1930 roku. Budowę rozpoczęto od razu, w marcu tego samego roku. Problem? Fosa otaczająca teren i brak funduszy skutecznie spowalniały prace.

Do majowych obchodów setnej rocznicy w 1931 roku zdążono wybudować tylko fundamenty, stalowe belki konstrukcyjne i kryptę. To wystarczyło jednak, żeby przenieść z kościoła parafialnego szczątki powstańców i złożyć je w sarkofagu. Do wybuchu II wojny światowej powstała żelbetonowa bryła i częściowo schody. Wojna zniszczyła to co było – schody rozebrano, budowlę uszkodził ostrzał artyleryjski.

Po wojnie sprawa wracała kilkakrotnie. W 1961 roku powołano komitet, ale bez efektu – jedynie uporządkowano teren i organizowano imprezy plenerowe. Kolejna próba w 1980 roku przyniosła dobudowanie schodów, choć nie odpowiadały one pierwotnemu projektowi. Dopiero w 2012 roku ukończone mauzoleum otwarto dla zwiedzających. Osiemdziesiąt dwa lata od rozpoczęcia budowy.

Ostrołęckie mauzoleum jest jedynym tego typu obiektem w Polsce poświęconym poległym w jednej z bitew powstania listopadowego.

Co zobaczysz w środku

Najniższa kondygnacja budowli to nowoczesna, multimedialna wystawa. Można tu poznać historię bitwy pod Ostrołęką, carskiej fortyfikacji i samego mauzoleum. Uwagę zwraca wizualizacja obrazu Karola Malankiewicza – uczestnika bitwy, który namalował scenę ostrołęckiej batalii. Oryginał znajduje się w zbiorach Muzeum Kultury Kurpiowskiej przy placu gen. Józefa Bema.

Ciekawostką jest armia miniaturowego wojska – ołowiane żołnierzyki z kolekcji Marka Axentowicza odtwarzające wojska z epoki. Samo wnętrze mauzoleum zostało pieczołowicie odtworzone według dawnego projektu architektów.

W krypcie spoczywa sarkofag z prochami powstańców. To miejsce ma szczególny, uroczysty charakter.

Forty i repliki broni z epoki

Wokół mauzoleum rozciąga się teren dawnego fortu z zachowanymi wałami ziemnymi i fosą. Można tu zobaczyć repliki armat i jednorogów według wzoru z 1805 roku, a także kopię wyrzutni Bema. Sprzęt wygląda imponująco i pozwala wyobrazić sobie skalę działań wojennych.

Teren nadaje się do spacerów – zieleń, fortyfikacje ziemne i otaczająca fosa tworzą specyficzny krajobraz. Latem można spotkać tu łabędzie i kaczki, które zasiedliły te tereny na stałe. To dobre miejsce na krótki odpoczynek podczas zwiedzania Ostrołęki.

Wydarzenia i życie kulturalne

Forty Bema to nie tylko muzeum, ale także przestrzeń do wydarzeń. Organizowane są tu pikniki historyczne z rekonstrukcjami, pokazami sprzętu wojskowego i rzemiosła. Cyklicznie odbywa się patriotyczna impreza rodzinna „Biało-czerwona. Obowiązkowo!” w ramach obchodów Święta Konstytucji 3 Maja.

Latem można trafić na koncerty – na terenie mauzoleum odbywały się już występy operowe w ramach festiwalu „Ostrołęckie Operalia”. Miejsce ma dobrą akustykę i klimat sprzyjający plenerowym wydarzeniom kulturalnym.

W latach 1930-2012 mauzoleum czekało na ukończenie. Budowa trwała z przerwami przez osiemdziesiąt dwa lata – od międzywojnia, przez wojnę i PRL, aż po współczesność.

Dla kogo to miejsce

Miłośnicy historii znajdą tu sporo treści – wystawa multimedialna, autentyczne miejsce bitwy, ciekawa historia budowy pomnika. Rodziny z dziećmi mogą połączyć zwiedzanie ze spacerem po fortyfikacjach i obserwowaniem ptactwa wodnego. W okolicy planowany jest plac zabaw dostosowany także dla dzieci z niepełnosprawnościami.

Nie trzeba być ekspertem od powstania listopadowego, żeby docenić to miejsce. Samo połączenie historii z trzech epok – powstańczej, carskiej i międzywojennej – robi wrażenie. Warto przyjść tu w spokojny dzień, kiedy można w ciszy obejrzeć ekspozycję i przejść się wzdłuż wałów.

Informacje praktyczne

Forty Bema znajdują się przy ulicy Warszawskiej 2a w Ostrołęce. Obiekt prowadzony jest przez Muzeum Kultury Kurpiowskiej. Zwiedzanie warto połączyć z wizytą w głównej siedzibie muzeum przy placu gen. Józefa Bema, gdzie znajduje się oryginalny obraz bitwy Karola Malankiewicza.

Na zwiedzanie mauzoleum warto przeznaczyć około godziny, a jeśli planuje się spacer po całym terenie fortów – około dwóch godzin. Dojazd samochodem jest prosty – obiekt leży przy głównej ulicy wylotowej z miasta w kierunku Warszawy. Parking dostępny na miejscu.

Aktualne godziny otwarcia i ceny biletów najlepiej sprawdzić bezpośrednio w Muzeum Kultury Kurpiowskiej przed wizytą, ponieważ mogą się zmieniać w zależności od sezonu i organizowanych wydarzeń. Obiekt jest dostępny dla osób z niepełnosprawnościami.

Teren fortów jest otwarty publicznie i można spacerować po nim bezpłatnie. Warto pamiętać, że to miejsce pamięci – w krypcie spoczywają szczątki powstańców, dlatego warto zachować odpowiedni szacunek podczas zwiedzania.