Zespół klasztorny Reformatów Zaręby Kościelne

W niewielkich Zarębach Kościelnych na Mazowszu stoi jeden z ciekawszych barokowych zespołów klasztornych regionu. Kościół i klasztor Reformatów to dziedzictwo Szymona Zaręby, kasztelana sieradzkiego, który w połowie XVIII wieku ufundował całe założenie. Legenda głosi, że była to pokuta za hulaszczy tryb życia. Dziś to miejsce przyciąga miłośników architektury sakralnej i historii.

Kompleks zachował się w niemal pierwotnym stanie, a jego barokowa bryła z charakterystycznym wirydarzem to rzadkość na Mazowszu.

Historia fundacji i losy klasztoru

Budowa rozpoczęła się w 1765 roku, kiedy 29 października odbyła się uroczysta ceremonia poświęcenia i postawienia krzyża. Kamień węgielny położono w maju 1768 roku, ale fundator nie doczekał ukończenia swojego dzieła. Szymon Zaręba zmarł jeszcze w tym samym roku. Jego zabalsamowane zwłoki, odziane w kontusz i pas polski, złożono w podziemiach klasztoru – tam spoczywają do dziś.

Prace budowlane trwały do 1774 roku. Reformaci prowadzili tutaj życie zakonne przez niemal sto lat, pomagając okolicznym proboszczom w pracy duszpasterskiej. Zakonnicy z Zarąb docierali nawet do pobliskich Brokowa, wspierając miejscowych duchownych podczas wielkanocnych spowiedzi czy w zastępstwie chorych kapłanów.

W 1866 roku nadeszła gwałtowna zmiana. Władze carskie zlikwidowały klasztor, a zakonników wywieziono dożywotnio do Pińczowa. Pozostał tylko najmłodszy z nich – ojciec Florian Szroda. Kościół przeklasztorny zamieniono na parafię pod wezwaniem Najświętszego Imienia Jezus. Od tamtej pory budynki klasztorne pełnią funkcję plebanii.

Architektura zespołu klasztornego

Cały kompleks zajmuje płaski teren w południowo-zachodniej części miejscowości. Kościół zwrócony jest na oś wschód-zachód, zgodnie z tradycją budownictwa sakralnego. Do jego południowej ściany przylega dwupiętrowy, czworoboczny budynek klasztorny zbudowany wokół kwadratowego dziedzińca – wirydarza.

Sama świątynia to murowana z cegły budowla z otynkowanymi ścianami. Składa się z głównej nawy, prezbiterium, zakrystii i niższej nawy bocznej. Główna nawa ma pięć przęseł i jest szeroka, prostokątna. Nawa boczna, dobudowana w latach 1904-1905, jest dwa razy węższa. To najistotniejsza zmiana w stosunku do pierwotnego wyglądu.

Klasztor zachował typowy dla reformatów układ – cztery dwukondygnacyjne skrzydła otaczają centralny wirydarz. To kwadratowy ogród wewnątrz zabudowań klasztornych, często z fontanną lub studnią pośrodku. Dodatkowy mniejszy dziedziczyk znajduje się między północnym skrzydłem klasztoru a kościołem.

Co warto zobaczyć na dziedzińcu

Przed kościołem rozciąga się czworoboczny dziedziniec otoczony murem. W 1805 roku wzniesiono tu kolumnę toskańską z tablicą inskrypcyjną – murowaną z cegły, otynkowaną, zwieńczoną żelaznym krzyżem. Obok stoi figura Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej z 1862 roku.

Na terenie znajduje się też kostnica z 1861 roku, klasycystyczna budowla z czerwonej cegły. To elementy, które tworzą spójną całość z głównym założeniem.

W kościele zachował się portret fundatora Szymona Zaręby ubranego w strój szlachecki z buławą. W ręku trzyma widok całego założenia kościelno-klasztornego wraz z zabudowaniami gospodarczymi – cenny dokument pokazujący pierwotny wygląd kompleksu.

Wnętrze kościoła i grobowce

Chór zakonny, w którym reformaci odmawiali brewiarz i odprawiali medytacje, mieści się na zapleczu ołtarza głównego, nad zakrystią. Jest odizolowany od wnętrza świątyni, ale zachowano minimum łączności, by wierni mogli czuć się związani z modlącymi się zakonnikami.

Pod prezbiterium znajduje się grobowiec klasztorny, miejsce spoczynku zmarłych zakonników. W kościele grzebano też osoby świeckie – fundatorów i dobroczyńców, którzy za życia wyrazili takie życzenie. Dla nich przeznaczono miejsce pod nawą główną.

W 1872 roku dobudowano północną nawę ze sklepieniem kolebkowo-krzyżowym na gurtach. Powodem były pęknięcia w sklepieniu. Dodano też skrzydło z pomieszczeniami gospodarczymi i potężną narożną skarpę. W 1904 roku kościół przeszedł kolejną restaurację.

Dla kogo to miejsce

Zespół klasztorny w Zarębach Kościelnych to przede wszystkim cel dla miłośników architektury sakralnej i historii zakonów. Barokowy układ z wirydarzem to rzadkość, którą docenią pasjonaci budownictwa klasztornego.

Rodziny z dziećmi mogą tu przyjechać na spacer po dziedzińcu i obejrzenie zewnętrznej architektury. Warto połączyć wizytę z opowieścią o życiu zakonników – rytm ich dnia wyznaczał dzwon na wieży, który sygnalizował okolicznej ludności, jaką część modlitwy odprawiano w klasztorze.

Miejsce ma też znaczenie dla osób zainteresowanych historią regionu. Zaręby Kościelne to rodzinna miejscowość przodków Marii Skłodowskiej-Curie – w okolicy znajdowały się liczne zaścianki szlacheckie rodu Skłodowskich.

Informacje praktyczne – dojazd i zwiedzanie

Dojazd: Zaręby Kościelne leżą w powiecie ostrowskim na Mazowszu, około 3 km od linii kolejowej Warszawa-Petersburg (stacja w Małkini). Dojazd samochodem z Ostrowi Mazowieckiej zajmuje około 15 minut, z Warszawy niecałą godzinę.

Zwiedzanie: Kościół pełni funkcję parafialną pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa i Męczennika. Msze święte odbywają się w niedziele o 9:00, 11:30 i 16:30, w dni powszednie o 7:00 i 16:30. Obiekt jest otwarty dla zwiedzających przez cały rok. Najlepiej odwiedzić go poza godzinami nabożeństw.

Czas zwiedzania: Na spokojne obejrzenie zespołu klasztornego, spacer po dziedzińcu i zwiedzenie kościoła warto przeznaczyć około godziny. Jeśli ktoś chce dokładniej poznać architekturę i historię, może zostać dłużej.

Kontakt: Parafia pw. św. Stanisława BM, ul. Farna 22, Zaręby Kościelne. Budynek klasztorny pełni obecnie funkcję plebanii.

Zespół klasztorny przeszedł gruntowne remonty w latach 1964 i 1978-1983. W pracach z 1964 roku uczestniczył Henryk Damurat, malarz z Poznania.