Kościół pw. Trójcy Przenajświętszej Zambrów

W centrum Zambrowa, przy ulicy Cmentarnej, stoi potężna neorromańska świątynia z charakterystycznymi dwiema wieżami. Kościół Trójcy Przenajświętszej to nie tylko miejsce kultu dla lokalnej społeczności, ale też świadek ponad siedmiuset lat historii tego podlaskiego miasta. Warto zajrzeć do środka, zwłaszcza teraz, gdy trwają prace przywracające wnętrzu jego pierwotny, dziewiętnastowieczny wygląd.

Historia parafii sięgająca XIII wieku

Parafia Trójcy Przenajświętszej w Zambrowie ma naprawdę długą metrykę. Została erygowana 4 maja 1283 roku z fundacji księcia Konrada II Czerskiego i Mazowieckiego. To jeden z tych momentów w historii, gdy książęta mazowieccy aktywnie budowali struktury kościelne na swoich ziemiach.

Historia nie była jednak łaskawa dla tej parafii. W XIII wieku, podczas krwawych walk rusko-litewsko-polskich, parafia przestała istnieć. Dopiero pod koniec XIV wieku, z fundacji księcia Janusza I, wznowiono jej działalność. Pierwsze pewne informacje o funkcjonowaniu odnowionej parafii pochodzą z 1466 roku. Pierwotny drewniany kościół strawił pożar w 1538 roku, a kolejny służył wiernym aż do 1874 roku, kiedy zdecydowano się na budowę murowanej świątyni.

Neorromańska świątynia z XIX wieku

Obecny kościół powstał w latach 1874-1879 staraniem dwóch proboszczów: księdza Pawła Makowskiego i księdza Aleksandra Mioduszewskiego. Projekt stworzył warszawski architekt Bolesław Muklanowicz, który wybrał styl neoromański – wtedy bardzo modny w architekturze sakralnej.

Konsekracji dokonał dopiero w 1925 roku biskup Romuald Jałbrzykowski. Ta niemal pięćdziesięcioletnia przerwa między budową a konsekracją nie była wtedy niczym nadzwyczajnym – świątynie często funkcjonowały latami przed uroczystym poświęceniem.

II wojna światowa pozostawiła bolesne ślady. Kościół został znacznie zniszczony, ale w okresie powojennym ksiądz proboszcz Aleksander Srzednicki doprowadził do starannej odbudowy. Kolejny gruntowny remont przeprowadzono w latach 1990-1995 za czasów księdza Józefa Milanowskiego. Niestety, ten remont z końca XX wieku pozbawił wnętrze wielu oryginalnych elementów – usunięto murowane ołtarze, wprowadzono nowoczesne ornamenty i kolorowe witraże.

Kościół został wpisany do rejestru zabytków 5 listopada 1986 roku pod numerem A-237. Ochroną objęto również zabytkowe ogrodzenie z bramą z początku XX wieku.

Co zobaczysz w kościele Trójcy Przenajświętszej

Już z zewnątrz kościół robi wrażenie. Dwie wysokie wieże przy elewacji frontowej wyznaczają sylwetkę świątyni, widoczną z daleka. Budowla wzniesiona na planie krzyża łacińskiego prezentuje typowe dla neoromańskiego stylu cechy: prostotę form, proporcjonalność i umiarkowanie w dekoracjach.

Na ścianach nawy zwracają uwagę charakterystyczne okna – małe i okrągłe oraz wąskie i podłużne, typowe dla architektury romańskiej. Wnętrze podzielone jest dwoma rzędami filarów połączonych ozdobnymi łukami. Sklepienia zdobią ciekawe malowidła, choć nie wszystkie są oryginalne – część powstała podczas późniejszych remontów.

Do najcenniejszych zabytków znajdujących się w kościele należą:

• Barokowa monstrancja z 1698 roku, ufundowana przez proboszcza księdza Adama Rostkowskiego
• Rokokowy kielich mszalny z około 1600 roku, ofiarowany po 1641 roku przez Krzysztofa Koniecpolskiego, wojewodę bełskiego (obecnie używany jako puszka z pokrywą dorobioną około 1900 roku)
• Epitafium inskrypcyjne Bartłomieja Laskowskiego, zmarłego w 1652 roku, ufundowane przez jego syna Stanisława Laskowskiego, wojewodę płockiego – przeniesione z nieistniejącego już kościoła
• Epitafium Mateusza Krajewskiego z 1760 roku, ufundowane przez jego syna księdza Marcina Krajewskiego, który był proboszczem zambrowskim

Trwająca renowacja wnętrza

Od kilku lat w kościele trwają zakrojone na szeroką skalę prace konserwatorsko-restauratorskie. Ich celem jest przywrócenie świątyni pierwotnego, historycznego charakteru sprzed remontu z końca XX wieku. Działania finansowane są między innymi z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków.

Prace obejmują mechaniczne oczyszczanie ścian z zachowaniem oryginalnych warstw malarskich, renowację historycznych obrazów i stacji drogi krzyżowej oraz przywrócenie detali architektonicznych. Wykonawcą części prac jest warszawska firma Gorek Restauro, specjalizująca się w renowacjach zabytków.

Oprócz wnętrza odnawiane jest również zabytkowe ogrodzenie kościoła. W latach 2021-2024 przeprowadzono generalny remont organów piszczałkowych, które rozbudowano do 27 głosów. Instrument został uroczyście poświęcony podczas mszy z udziałem biskupa.

Prace renowacyjne można obserwować na bieżąco – kościół pozostaje otwarty dla wiernych, choć niektóre elementy mogą być czasowo niedostępne z powodu prowadzonych prac konserwatorskich.

Dla kogo to miejsce

Kościół Trójcy Przenajświętszej zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury sakralnej i historii. Neorromański styl budowli, zabytkowe wyposażenie i długa historia parafii to solidne argumenty dla każdego, kto lubi odkrywać dziedzictwo kulturowe mniejszych miast.

Warto odwiedzić świątynię również ze względu na trwające prace renowacyjne – to rzadka okazja, by zobaczyć, jak wygląda profesjonalna konserwacja zabytków. Dla rodzin z dziećmi może to być ciekawa lekcja historii i sztuki, choć trzeba pamiętać, że to miejsce kultu wymagające odpowiedniego zachowania.

Osoby zainteresowane genealogią i historią lokalnych rodów z pewnością docenią zabytkowe epitafia, które opowiadają historie zambrowskich rodzin z XVII i XVIII wieku.

Informacje praktyczne – jak zwiedzić kościół

Kościół znajduje się przy ulicy Cmentarnej 2 w Zambrowie. Do centrum miasta można dojechać z Białegostoku (około 60 km) lub Łomży (około 35 km). Zambrów leży przy drodze krajowej nr 63, więc dojazd samochodem nie sprawia problemów. W mieście działa również dworzec PKP i PKS.

Wstęp do kościoła jest bezpłatny – to czynna świątynia, więc można wejść podczas mszy świętych lub poza nimi, pamiętając o zachowaniu ciszy i szacunku dla miejsca.

Msze święte odprawiane są:

• W niedziele: 7:00, 9:00, 10:30, 12:00, 16:00, 18:00
• W dni powszednie: 6:30, 7:00, 18:00

Najlepiej odwiedzić kościół poza godzinami nabożeństw, żeby móc spokojnie obejrzeć wnętrze. Kancelaria parafialna czynna jest od 8:00 do 9:00 i od 16:30 do 17:45 – można tam uzyskać dodatkowe informacje o historii świątyni.

Na zwiedzanie samego kościoła wystarczy około 20-30 minut. Jeśli jednak chce się dokładnie obejrzeć wszystkie epitafia i elementy wyposażenia, warto przeznaczyć godzinę. W odległości 500 metrów od kościoła znajduje się cmentarz parafialny, który również może zainteresować miłośników historii.

Więcej informacji można znaleźć na stronie parafii: www.trojcazambrow.pl lub pod numerem telefonu: 86 276 11 12.